عقلانیت و تفکر در جهان اسلام


محمد حسن فیاض

جایگاه عقل، تفکر و اندیشه در منابع اسلامی بسیار مهم و ارزشمند است، تا جایی‌که عقل به عنوان یک نیروی درونی و هدایت‌گر از مکانت و منزلت پیامبران الهی و بیرونی برای بشریت برخوردار است. در قرآن کریم آیات زیادی وجود دارد که به طور صریح یا به صورت ضمنی و ارتباط معنایی و مفهومی، مباحث عقلی، خرد، تفکر و اندیشه را برای استفاده انسان‌ها در زندگی شان مطرح نموده است. گذشته از ارزشمندی دینی و قرآنی آن، بهره‌گیری از این نیروی خدادادی انسان، یک رابطه منطقی بین ابعاد عقلانی و رفتاری وی بر قرار می‌گردد. ارتباطی که به خوبی فرایند زندگی فردی و اجتماعی افراد، گروه‌ها و نهادهای مدنی را به‌طور مناسب و عادلانه در ساختار جامعه و ملت تعریف می‌کند.
عقل در روایات و دیدگاه‌های اندیشمندان نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و ابزار مهم برای تشخیص مسیر درست از نادرست و خیر و صلاح محسوب می‌گردد که استفاده صحیح از آن، گره‌گشای بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی خواهد بود.
اما جایگاه و استفاده آن در تاریخ اسلام با فراز و فرود زیادی مواجه بوده است. از آغاز بعثت تا زمان حیات و رهبری پیامبراسلام(ص)، گفتمان‌ها، برخوردها و شیوه‌های رفتاری آن حضرت، در عین پشتوانه وحیانی، اخلاقی و الهی؛ بهره‌مندی از نیروی عقلانی کاملا مشهود و ملموس بوده است. آن حضرت با همین روند توانست از اقوام عرب جاهلی تمدنی را پایه‌ریزی کند که به اعتراف بسیاری از دانشمندان جهان نقش اساسی در پیشرفت علم و مدنیت دنیای بشریت داشته و به‌صورت یک جریان قوی و قدرتمند فکری، مرزهای جغرافیای دنیای اسلام را در نوردیده و بسیاری از فرهنگ‌های زمانه مغلوب آن گردید. طوری که شمال افریقا، قسمت‌هایی از اروپا، کشورهای جنوب شرق آسیا و مناطق زیادی از آسیای میانه با همین تفکر روزبروز توسعه یافته و گسترش پیدا نمود.
بعد از رحلت پیامبراسلام(ص) حکومت‌ها و خلافت‌هایی شکل گرفتند که هرچند در قرن‌های مختلف ضعف‌ها و کاستی‌های بسیاری داشته و به صورت ظالمانه و مستبدانه حکم‌رانی می‌کردند ولی استفاده از نیروی عقلانی که با ماهیت شعار اسلامی عجین شده بود مورد استفاده قرار می‌گرفت، به‌گونه‌ای که در قرون وسطی بسیاری از تمدن‌های موجود در دنیای غرب به غفلت و جهالت به سر می‌بردند، اما دنیای اسلام در اوج شکوفایی علمی و پیشرفت قرار داشت.
باتأسف، تفکر منطقی و عقلانی اسلام در چند قرن اخیر با نقشه‌های دشمنان و مخالفان اسلام رو به انحطاط گذاشت و تمدن اسلامی برازندگی و پویایی لازم را از دست داده، انحرافات و ایده‌های شخصی به عنوان مفسران اسلام؛ جانشین حقایق و واقعیات موجود در تمدن اسلامی گردیده است و اسلام عقلانی که بهره‌ای از دستورات وحیانی و الهی داشت تبدیل به اسلام شخصی و تقلیدی گردید.
در شرایط فعلی دنیای اسلام و اشخاصی که به نام مسلمان در قلمروهای کشورهای اسلامی با القاب و عناوین چون داعش، طالبان، القاعده و گروه‌های خرد و کلانی مخرب، زندگی می‌کنند؛ به اندازه‌ای دشمنی‌ها و اختلافات را در میان امت اسلامی ایجاد نموده است که باورهای عقلانی، دینی و ارزشی اسلام را زیر سوال برده‌اند. با این رفتار غیرعقلانی و ایجاد تکفیر و تشکیک، اسلام و مسلمان راستین تبدیل به مسلمان افراطی و گروه‌های تروریستی گردیده است که براساس دیدگاه‌های آنان عقلانیت جایگاه ندارد. اسلام آن چیزی است که آنان برداشت‌های شخصی و منفعتی از قرآن و سنت منهای عقل و اندیشه دارند که در حقیقت از شعائر و منابع اسلامی سوء استفاده می‌کنند. این روند آثار منفی و مخربی بسیار در بدنه اصلی جوامع اسلامی داشته و دارد. نمونه آن، افراطی‌گری، اختلاف، جنگ و انتحار در مجالس، مساجد و اماکن عمومی نسبت به عامه مردم مسلمان و افراد بی‌گناه، اطفال و زنان است.
ریشه‌ها و بافت‌های این گونه گروه‌ها ساخته و پرداخته همان قدرتهایی است که به صورت هدفمند و سازماندهی شده برای رسیدن به اهداف خود تشکیل داده‌ و از آنان به عنوان یک ابزار حضور نظامی و سیاسی استفاده می‌کنند. افراطی گری بهانه خوبی برای مداخلات قدرتهای خارجی و فرامنطقه‌ای است که براساس آن برخی از کشورهای اسلامی تبدیل به موش آزمایشگاهی تسلیحات آنان گردیده و توجیه برای حضور آنان فراهم ساخته است. با این توصیف راه‌ حل مشکلات موجود و چاره‌اندیشی این معضلات را در کجا باید جستجو نمود؟ آیا موقع آن نرسیده است که مسلمانان به‌خود آمده و از عقل و تفکر خویش در مدیریت و حل بحران‌های جهان اسلام استفاده کنند؟
با توجه به شرایط پیش آمده در جهان اسلام، واقعیت این است که مسلمانان واقعی می‌بایست به عقل و خرد خود مراجعه کنند و صفوف خود را از گروه‌های انحرافی و جریانهای افراطی جدا نموده و ابزاری برای بیگانگان قرار نگیرند. بنابراین راه‌های برون رفت از مشکلات و چالش‌های موجود در کشورهای اسلامی و مسلمانان، تفکیک اسلام و مسلمانان راستین از اسلام و مسلمانان ابزاری و اتکا به‌خود به جای وابستگی مطلق به قدرت‌های بیگانه و استفاده از نیروی عقلانی در فرایند زندگانی امت اسلامی است که این روند به خوبی زمینه را برای همگرایی و اخوت اسلامی فراهم خواهد ساخت.

دیدگاه خودرا بنویسید

ایمیل *
نام *
دیدگاه *
اگر میخواهید عکس تان در کنار نظر تان قرار گیرد لطفا به سایت گراواتار مراجعه کنید

  • ۲۸
  • جدی

  • ۱۴۰۰
  • 18
  • January
  • 2022
  • 14
  • جُمادى الآخرة
  • 1443

امار سایت